लोकतंत्र मिरर
डॉ. हंसराज वैद्य
समाजाच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे आपल्या कार्यकर्तृत्वाने समाजाच्या विकासाला नवी दिशा देतात. कृषी, सहकार, शिक्षण, उद्योग आणि सामाजिक क्षेत्रात मोलाचे योगदान देणारे पद्मश्री सहकारमहर्षी श्यामरावजी कदम हे अशाच दुर्मीळ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांच्या कार्याचा गौरव आणि नव्या पिढीला त्यांच्या योगदानाची ओळख व्हावी, या उद्देशाने वाडी बुद्रुक अर्थात पावडेवाडी येथील नूतन शासकीय उपजिल्हा रुग्णालयाला ‘सहकारमहर्षी पद्मश्री श्यामरावजी कदम उपजिल्हा रुग्णालय, वाडी बुद्रुक/पावडेवाडी, नांदेड’ असे नाव देण्यात यावे, अशी मागणी पुढे आली आहे.
सामान्य शेतकरी कुटुंबातून असामान्य नेतृत्व
नांदेड जिल्ह्यातील लिंबगाव या छोट्याशा गावात २१ ऑक्टोबर १९२० रोजी दसऱ्याच्या दिवशी श्यामरावजी कदम यांचा जन्म झाला. ग्रामीण भागातील दारिद्र्य, शेतकऱ्यांच्या समस्या, शेतीची अनिश्चितता आणि शिक्षणाच्या मर्यादित संधी त्यांनी जवळून अनुभवल्या. याच अनुभवांतून ग्रामीण समाजाच्या सर्वांगीण विकासाचे ध्येय त्यांनी उराशी बाळगले. स्वतःच्या प्रगतीपेक्षा शेतकरी, शेतमजूर, कामगार आणि वंचित घटकांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडविण्याला त्यांनी प्राधान्य दिले.
सहकार चळवळीला दिली नवी दिशा
श्यामरावजी कदम यांनी नांदेड जिल्ह्याच्या सहकार चळवळीला व्यापक स्वरूप देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, सहकारी खरेदी-विक्री संघ, स्पिनिंग मिल, मराठवाडा खादी ग्रामोद्योग आणि साखर उद्योग अशा विविध क्षेत्रांत त्यांनी नेतृत्व केले. १९५८ मध्ये नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या नेतृत्वाची जबाबदारी सांभाळल्यानंतर त्यांनी सहकार क्षेत्राच्या विस्तारासाठी प्रयत्न केले. १९६६ मध्ये कलंबर सहकारी साखर कारखान्याचे चेअरमन म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले.
शेतकऱ्यांना आर्थिक बळ मिळावे, ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण व्हाव्यात आणि स्थानिक साधनसंपत्तीचा उपयोग स्थानिक विकासासाठी व्हावा, हा त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू होता. सहकार ही केवळ आर्थिक व्यवहारांची व्यवस्था नसून सामूहिक प्रयत्न आणि सामाजिक बांधिलकीचे माध्यम आहे, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले.
साखर उद्योग आणि कृषी विकासाला चालना
शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञान, आर्थिक बळ आणि उद्योगाची जोड मिळाली पाहिजे, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता. सहकारी साखर उद्योगाच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाला बाजारपेठ मिळवून देणे, ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मिती करणे आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था सक्षम करणे यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांच्या नेतृत्वामुळे शेती आणि उद्योग यांच्यातील संबंध अधिक दृढ झाले.
शिक्षण क्षेत्रातील योगदानही महत्त्वाचे
ग्रामीण विकासासाठी शेती आणि उद्योगाबरोबरच शिक्षणालाही महत्त्व दिले पाहिजे, याची त्यांना जाणीव होती. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध व्हाव्यात आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याचे भविष्य अडू नये, या विचारातून त्यांनी शैक्षणिक संस्थांच्या उभारणीला प्रोत्साहन दिले. शिक्षणाच्या माध्यमातून ग्रामीण तरुणांना स्वावलंबनाचा मार्ग मिळावा, ही त्यांची भूमिका होती.
पद्मश्री पुरस्काराने कार्याचा गौरव
श्यामरावजी कदम यांच्या कृषी, सहकार, सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रातील योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने २६ जानेवारी १९६८ रोजी त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केले. १९७६ मध्ये ते स्थानिक स्वराज्य मतदारसंघातून विधान परिषदेवर निवडून गेले. महाराष्ट्र राज्य सहकारी शिखर बँकेचे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले. सहकारी साखर कारखाने, सूतगिरण्या आणि विविध उद्योगांना वित्तीय साहाय्य देणाऱ्या इंडस्ट्रियल फायनान्स कॉर्पोरेशनमध्येही त्यांनी महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळली. महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री शंकरराव चव्हाण यांच्या मंत्रिमंडळातही त्यांना काम करण्याची संधी मिळाली.
१९९० मध्ये ते नांदेड जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष झाले. सलग दहा वर्षे त्यांनी या पदाची जबाबदारी सांभाळली. त्यांच्या कार्याचा व्याप आणि समाजातील विविध घटकांशी असलेले त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध यामुळे त्यांना जनमानसात विशेष स्थान मिळाले.
रुग्णालयाच्या नामकरणातून कायमस्वरूपी आदरांजली
आज ग्रामीण भागासमोर शेतीचा वाढता खर्च, बेरोजगारी, शिक्षणातील विषमता आणि आरोग्य सुविधांची गरज अशी अनेक आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत समाजासाठी आयुष्यभर योगदान देणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांचे स्मरण करणे आणि त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणे आवश्यक आहे.
नांदेड उत्तर मतदारसंघाचे आमदार बालाजी कल्याणकर यांच्या अथक प्रयत्नांतून वाडी बुद्रुक अर्थात पावडेवाडी येथे १०० खाटांचे सुसज्ज आणि अद्ययावत शासकीय उपजिल्हा रुग्णालय उभारण्यात आले आहे. या रुग्णालयाला ‘सहकारमहर्षी पद्मश्री श्यामरावजी कदम उपजिल्हा रुग्णालय, वाडी बुद्रुक/पावडेवाडी, नांदेड’ असे नाव देण्यात यावे, ही मागणी त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाला साजेशी आहे.
कृषी, सहकार आणि सामाजिक क्षेत्रात आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटविणाऱ्या श्यामरावजी कदम यांचे नाव या रुग्णालयाला दिल्यास त्यांच्या सेवाभावी विचारांचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होईल. तसेच वाडी बुद्रुक-पावडेवाडी गावाच्या आणि नांदेडच्या नावलौकिकातही भर पडेल.
त्यांच्या नावाने रुग्णालयाचे नामकरण करणे म्हणजे केवळ एका वास्तूला नाव देणे नव्हे, तर समाजासाठी आयुष्यभर कार्य करणाऱ्या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या योगदानाला कायमस्वरूपी आदरांजली वाहणे होय. त्यांच्या स्मृती जपण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांनी रुजवलेली समाजहिताची भावना आणि सेवाभाव पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे हाच आहे.
