लोकतंत्र मिरर
राज माहोरे पत्रकार ✍️
राष्ट्रीय एकता ही केवळ नकाशावर सीमा आखून सुरक्षित होत नाही, तर विविध क्षेत्रांतील लोकांमध्ये सामायिक सामाजिक-राजकीय जाणिवेवर अवलंबून असते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर प्रादेशिक आकांक्षा आणि बदलत्या सामाजिक अपेक्षांच्या पार्श्वभूमीवर ही एकता टिकवणे हे भारतासमोर सततचे आव्हान राहिले आहे.
एकता दिनाचे महत्त्व
लोहपुरुष सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी ३१ ऑक्टोबर रोजी ‘राष्ट्रीय एकता दिवस’ साजरा केला जातो. स्वातंत्र्यलढ्यात आणि संस्थानांच्या विलीनीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या पटेलांच्या योगदानाचा सन्मान करण्यासाठी २०१४ मध्ये भारत सरकारने या दिवसाची सुरुवात केली. ‘रन फॉर युनिटी’ आणि प्रतिज्ञा यांसारख्या उपक्रमांतून हा संदेश जनमानसात रुजवला जातो.
पटेलांचे यश आणि युनियनचा पाया
१९४७ मध्ये शेकडो संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करणे अत्यंत गरजेचे होते. पहिले उपपंतप्रधान आणि गृहमंत्री सरदार पटेलांनी व्ही. पी. मेनन यांच्यासह मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर बहुतांश संस्थानांचे यशस्वी विलीनीकरण केले. यामुळे वेगवेगळ्या हितसंबंदांना एका सामायिक चौकटीत आणणारे सक्षम राजकीय नेतृत्व राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी किती महत्त्वाचे आहे, हे सिद्ध झाले.
विकासाच्या माध्यमातून एकता आणि सहकारी संघराज्य
आज भारतासमोर जलद विकासाचा लाभ सर्वांपर्यंत पोहोचवण्याचे आव्हान आहे. दळणवळण व डिजिटल कनेक्टिव्हिटीमुळे दुर्गम भाग मुख्य प्रवाहाशी जोडले जात आहेत. मात्र, केवळ विकासाने सामाजिक सलोखा साधता येत नाही; रोजगार, शिक्षण आणि सार्वजनिक सेवांमधील प्रादेशिक तफावत दूर करणे आवश्यक आहे. यासाठी केंद्र व राज्य सरकारांमधील समन्वय (सहकारी संघराज्य) अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
विविधता आणि तरुण पिढीची भूमिका
भारताची खरी शक्ती तिच्या बहुभाषिक संस्कृती आणि परंपरांच्या सहअस्तित्वात आहे. डिजिटल युगात चुकीच्या माहितीमुळे ध्रुवीकरण वाढू शकते, त्यासाठी जबाबदार सार्वजनिक चर्चा आणि लोकशाही संस्थांवर विश्वास हवा. २०१५ मध्ये सुरू झालेला ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ हा उपक्रम विविध राज्यांमधील परस्पर समज वाढवून एकात्मतेला जगलेला अनुभव बनवण्यास मदत करत आहे.
निष्कर्ष: अखंड राष्ट्रीय जबाबदारी
राष्ट्रीय एकता म्हणजे सर्व नागरिकांचे विचार एकच असणे नव्हे, तर वेगवेगळ्या ओळखी असूनही सामायिक भविष्य घडवणे होय. एकता ही भूतकाळात मिळवलेली अंतिम उपलब्धी नसून, ती दररोजच्या नागरिकत्वाच्या अनुभवातून जोपासण्याची एक निरंतर राष्ट्रीय जबाबदारी आहे.
